Οι θεοί του Επίκουρου

Ο Επίκουρος ορίζει τον θεό ως μακάριο και άφθαρτο ζώο. Ο ορισμός του είναι θαυμαστά σαφής, ξεκάθαρος, και πλήρης.

ΖΩΟΝ: Δηλαδή ζωντανό ον, βιολογικός οργανισμός. Αλλού λέει πως είναι φτιαγμένοι από άτομα, για να μην υπάρχει καμιά αμφιβολία πως μιλάει για ζωντανές βιολογικές οντότητες και όχι για ασώματα πνεύματα, κοσμολογικές αρχές, απρόσωπες δυνάμεις της φύσης ή αλληγορίες.

ΜΑΚΑΡΙΟΝ: Δηλαδή ευτυχισμένο. Με αυτήν την κουβέντα καταδεικνύει πως πρόκειται όχι απλά για ζωντανό ον αλλά για ευφυές ον, αφού μόνο ένα ευφυές (δηλαδή σκεπτόμενο) ον μπορεί να είναι ευτυχισμένο. Ορίζει επίσης πως το τέλος όλων των δυνάμεων με τις οποίες προικίζεται συνήθως ο θεός (δύναμη, σοφία, ισχύς, κ.ο.κ.) ειναι η μακαριότητα, δηλαδή η ευτυχία. Ο θεός λοιπόν είναι ένα ευτυχισμένο ζωντανό ον.

Θα μπορούσε να πει κανείς πως και ο άνθρωπος μπορεί να είναι ευτυχισμένος, άρα σε τί διαφέρει από τον θεό; Ο θεός είναι όμως ακόμα ον...

ΑΦΘΑΡΤΟΝ: Δηλαδή δεν υπόκειται στη φθορα, και άρα στον φυσικό θάνατο. Είναι ον άφθαρτο. Η αφθαρσία όμως σε ένα φυσικό σύμπαν και για ένα ζωντανό είδος δεν μπορεί να είναι στατική υπόθεση. Γι' αυτό ο Επίκουρος μας λέει σαφώς πως αποκτιέται: λόγω της λεπτοφυούς φύσης των ατόμων, λόγω της κατοικίας των θεών στα μετακόσμια, στα κενά δηλαδή ανάμεσα στους κόσμους, λόγω στην διαρκή ροή ατόμων που δέχονται οι θεοί στις κατοικίες τους.

Ας μην μας ξεγελά η αρχαϊκή διατύπωση. Η φιλοσοφική ενόραση είναι σαφής. Ο θεοί δεν είναι άφθαρτοι για κανένα μεταφυσικό λόγο, αλλά γιατί η υλική τους σύσταση είναι κατάλληλη (ανθεκτική), γιατί προφυλάσσονται από τις καταστροφές έχοντας την κατάλληλη κατοικία, μακριά από τις περιοχές όπου συμβαίνουν καταστροφές, στα κενά ανάμεσα στους κόσμους, και γιατί έχουν τη δυνατότητα να αντλούν ενέργεια από του περιβάλλον τους.

Η Επικούρεια άποψη για τους θεούς μπορεί να είναι περίεργη για μας αλλά δεν είναι καθόλου απλοϊκή. Ο Επίκουρος πήρε την Ελληνική ιδέα των ζωντανών αθανάτων, την καθαρά Ελληνική ιδέα που βρίσκουμε στον Όμηρο και στα αγάλματα που κοσμούν τα μουσεία μας και προσπάθησε να δει πως μπορεί να συνταιριάσει με την ατομική, υλιστική φυσική του.

Το καταπληκτικό είναι πως αυτή η άποψη σε τίποτα δεν έχει καταρριφθεί στις χιλιετίες που πέρασαν από τότε. Αντιθέτως, η δυνατότητα ύπαρξης άφθαρτων ζωντανών οργανισμών στο αχανές (και πιθανώς άπειρο) σύμπαν μας παραμένει. Οι θεοί του Επίκουρου, σε αντίθεση με τους θεούς των πρωτόγονων παραδόσεων ή των υπερφυσικών δοξασιών μπορούν πράγματι να υπάρξουν και ίσως να υπάρχουν. Ο σπουδαίος Αθηναίος φιλόσοφος πήρε το νέκταρ από την λαϊκή Ελληνική θεολογική παράδοση, και φαντάστηκε θεούς καθ' όλα συμβατούς με μια αληθινή φυσιοκρατική κοσμοθέαση.